Η γονιμότητα καταρρέει και απειλεί το μέλλον του ανεπτυγμένου κόσμου. Υπάρχει μία χώρα που αποδεικνύει ότι υπάρχει λύση, αν και πιο σύνθετη απ’ ό,τι φαίνεται.

 

ΑΡΘΡΑ ΜΑΪΟΥ 2026

 

https://x.com/PROMAKOS_/status/2068046970699104626

 

Υπάρχει ένας από τους πιο ακλόνητους νόμους των κοινωνικών επιστημών που σχεδόν κανείς δεν τολμά να πει χωρίς περιστροφές, κι είναι ότι όταν μια χώρα πλουτίζει και εκσυγχρονίζεται, η γονιμότητα καταρρέει, και μάλιστα παντού, ανεξάρτητα από τον πολιτισμό, τη θρησκεία ή την ήπειρο. Τα σημερινά δεδομένα το επιβεβαιώνουν κατηγορηματικά, κοντά στο 71% της ανθρωπότητας ζει ήδη σε χώρες κάτω από το επίπεδο αντικατάστασης, τα 2,1 παιδιά ανά γυναίκα που χρειάζονται για να διατηρηθεί η δημογραφική ισορροπία.

Η λίστα δεν λαμβάνει υπόψη καμία πολιτιστική ιδιαιτερότητα. Η κονφουκιανή Νότια Κορέα έχει τη χαμηλότερη γονιμότητα στον πλανήτη, 0,72 παιδιά ανά γυναίκα. Η καθολική Ιταλία και η Ισπανία κυμαίνονται γύρω στο 1,1. Το Ιράν των αιατολάχ, που στη δεκαετία του ’80 είχε σχεδόν επτά παιδιά ανά γυναίκα, έχει πέσει κάτω από το επίπεδο αντικατάστασης. Η βουδιστική Ταϊλάνδη, η Κίνα, η Βραζιλία, όλες κάτω από αυτό, και ήδη εμφανίζονται στο χείλος του γκρεμού το Μεξικό και η ίδια η ινδουιστική Ινδία. Η ανάπτυξη αδειάζει τις κούνιες, είναι γεγονός.

Η πολιτιστική ποικιλομορφία απλώς μετριάζει την πτώση, μια πολύ οικογενειακή ή πολύ θρησκευτική κοινωνία αντέχει μερικά χρόνια παραπάνω και καθυστερεί το χτύπημα, αλλά τελικά υποχωρεί το ίδιο, όπως βλέπουμε σε όλο τον κόσμο, από την Πολωνία στην Τουρκία. Γι’ αυτό αυτό που πρόκειται να πω έχει τόση αξία, γιατί εν μέσω αυτού του νόμου σιδήρου υπάρχει μόνο μία ρωγμή, μία μοναδική πλούσια και ανεπτυγμένη χώρα που δεν έχει πέσει. Και αξίζει να καταλάβουμε το γιατί, γιατί εκεί μπορεί να κρύβεται το κλειδί για να λυθεί ένα πρόβλημα που, αν συνεχίσει έτσι, θα μας οδηγήσει αναπόφευκτα στην κατάρρευση.

Αυτή η ρωγμή είναι το Ισραήλ και όσοι με γνωρίζετε ξέρετε ότι δεν το λέω από κάποια φιλία προς αυτή τη χώρα, αλλά είναι μια πλούσια χώρα, αστική, τεχνολογική, με υψηλότατο επίπεδο ζωής, που διατηρεί μια γονιμότητα περίπου 2,9 παιδιών ανά γυναίκα, τον διπλάσιο μέσο όρο των αναπτυγμένων χωρών και σχεδόν τον τριπλάσιο της Ισπανίας. Είναι το μοναδικό μέλος του ΟΟΣΑ πάνω από το επίπεδο αναπλήρωσης (και πολύ πάνω).

Εδώ πρέπει να αποδομήσουμε το πιο επαναλαμβανόμενο μάντρα, που ισχυρίζεται ότι ο αριθμός οφείλεται στους υπερ-ορθόδοξους Εβραίους που έχουν τεράστιες οικογένειες. Είναι αλήθεια ότι οι χαρεδίμ φτάνουν σχεδόν τα 6,5 παιδιά, αλλά είναι μόλις το 14% του πληθυσμού και έχουν μικρό βάρος στον μέσο όρο. Το κλειδί βρίσκεται στο ότι ακόμη και οι κοσμικοί Εβραίοι έχουν σχεδόν 2 παιδιά ανά γυναίκα, ένας εξαιρετικά υψηλός αριθμός για αστική και μορφωμένη κοινωνία, και το σύνολο των μη υπερ-ορθόδοξων φτάνει τα 2,45, άνετα πάνω από το επίπεδο αναπλήρωσης. Το ίδιο το Κέντρο Taub της Ιερουσαλήμ αποδεικνύει ότι ακόμη κι αν έσβηναν από τον χάρτη όλοι οι θρησκευόμενοι, στο Ισραήλ θα παρέμενε μια γεννητικότητα υψηλότερη από αυτή των ΗΠΑ, του Καναδά ή οποιασδήποτε ευρωπαϊκής χώρας. Το εκπληκτικό είναι ότι στο Ισραήλ η απλή, κοσμική και μορφωμένη γυναίκα κάνει πολλά παιδιά, και όχι μόνο οι πολύ θρησκευόμενοι, κάτι που συμβαίνει επίσης σε άλλες χώρες.

Γιατί; Η πρώτη απάντηση είναι πολιτιστική. Το Ισραήλ είναι η πιο οικογενειοκεντρική κοινωνία του ΟΟΣΑ, όπου η οικογένεια και τα παιδιά είναι υπόθεση όλων και όχι ένα προαιρετικό ιδιωτικό σχέδιο, και όπου η θρησκεία και η εθνική ταυτότητα είναι άρρηκτα συνδεδεμένες. Σε αυτό προστίθεται η μνήμη του Ολοκαυτώματος και η παρουσία του στην εκπαίδευση, το να κάνεις παιδιά ως απάντηση στην εξόντωση, και κάτι περίεργο και αντίστροφα ενδεικνυόμενο, στο Ισραήλ η μόνιμη σύγκρουση ανάβει τη γεννητικότητα αντί να την σβήνει. Εν μέσω του πολέμου στη Γάζα, τους τελευταίους μήνες του 2024, οι γεννήσεις αυξήθηκαν κατά 10% και η εβραϊκή γονιμότητα σκαρφάλωσε στο 3,19.

Η άλλη μισή πλευρά της απάντησης είναι το Κράτος, το οποίο στο Ισραήλ επεμβαίνει χωρίς αναστολές και επιδοτεί τη γεννητικότητα σε μεγάλη κλίμακα. Είναι ο απόλυτος παγκόσμιος ηγέτης στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, χρηματοδοτεί δωρεάν την εξωσωματική γονιμοποίηση, σε οποιαδήποτε γυναίκα από 18 έως 45 ετών, συμπεριλαμβανομένων των ανύπαντρων, μέχρι να αποκτήσει δύο παιδιά. Οι Ισραηλινές υπάγονται σε περίπου πέντε φορές περισσότερους κύκλους γονιμότητας ανά κάτοικο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Σε αυτό προστίθενται άδειες μητρότητας έως και 28 εβδομάδες, μηνιαίες παροχές ανά παιδί και εξαιρετικά επιδοτούμενοι παιδικοί σταθμοί. Το μήνυμα του Κράτους, που επαναλαμβάνεται ασταμάτητα, είναι ότι η απόκτηση παιδιών είναι το φυσιολογικό, το υποστηριζόμενο και αυτό που αναμένεται από τον καλό πολίτη.

Και εδώ μπαίνει ένα θεμελιώδες ζήτημα για να κατανοήσουμε αυτή την νοοτροπία. Στο Ισραήλ, η γεννητικότητα είναι, επιπλέον, ένα όπλο του Κράτους. Από την ίδρυση της χώρας, οι ηγέτες του την αντιμετώπισαν ως ζήτημα επιβίωσης. Ο Μπεν-Γκουριόν μιλούσε ανοιχτά για την «δημογραφική απειλή» και ότι μια χαμηλή εβραϊκή γεννητικότητα σήμαινε εξαφάνιση, και θεσπίζει βραβείο για μητέρες με πολλά παιδιά. Αυτό το «δημογραφικό ισοζύγιο» απέναντι στον αραβικό πληθυσμό παραμένει μια πολιτική εμμονή πρώτης γραμμής, και δημογράφοι όπως ο Σέργκιου Ντέλα Περγκόλα έχουν τεκμηριώσει σε ποιο βαθμό η καταμέτρηση του πόσοι είναι οι μεν και οι δε ζυγίζει στη στρατηγική του Κράτους.

Παρ' όλα αυτά, η γονιμότητα των Ισραηλινών Αράβων έχει καταρρεύσει, από 9,2 παιδιά ανά γυναίκα το 1965 σε 2,87 σήμερα, σχεδόν ίδια με την εβραϊκή. Η παλιά αφήγηση της «αραβικής δημογραφικής βόμβας» δεν ταιριάζει πλέον με τα νούμερα και παρ' όλα αυτά η ιδιομορφία παραμένει εντελώς γεννητικιστική.

Φτάνουμε στην ερώτηση που πραγματικά μας νοιάζει: μπορεί κάτι από όλα αυτά να φέρει στην Ισπανία, που βυθίζεται στα 1,10 παιδιά ανά γυναίκα, το ιστορικό της ελάχιστο και ένα από τα χαμηλότερα στον κόσμο; Σε μέρος ναι. Το πιο εύκολο να αντιγραφεί είναι οι πολιτικές. Πραγματική δημόσια χρηματοδότηση της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής και, πάνω απ’ όλα, μια πραγματική συμφιλίωση, με επαρκή και φθηνά παιδικοί σταθμοί, αποτελεσματικές άδειες και προστασία της εργασίας της μητέρας, και να φτάνουν οι πολιτικές σε όλους τους Ισπανούς και όχι να μένουν σε συγκεκριμένες ομάδες. Αυτό ένα Κράτος μπορεί να το ξεκινήσει αύριο, χωρίς να εξαναγκάζει κανέναν.

Το δύσκολο, και το καθοριστικό, είναι το άλλο, γιατί η υψηλή γεννητικότητα των κοσμικών Ισραηλινών πηγάζει από μια συγκεκριμένη νοοτροπία πριν από οποιαδήποτε βοήθεια. Και εκεί η Ισπανία (και οποιαδήποτε ανεπτυγμένη χώρα) θα έπρεπε να κάνει μια στροφή σχεδόν 180 μοιρών, να περάσει από το να βλέπει το παιδί ως προνόμιο ή εμπόδιο για το προσωπικό σχέδιο σε να το βλέπει ως αγαθό όλων. Φαίνεται αδύνατο, αλλά δεν είναι, γιατί οι νοοτροπίες αλλάζουν, αργά, όπως ακριβώς σε δύο γενιές άλλαξε η δική μας. Θα αρκούσε να αλλάζουμε σιγά-σιγά το τσιπ, με ισπανικό τρόπο, χωρίς να αντιγράφουμε μια ιδιομορφία που είναι δική τους και πηγάζει από την ιστορία τους, ξεκινώντας από το να σταματήσουμε να αντιμετωπίζουμε τη γεννητικότητα ως ιδιωτικό ζήτημα στο οποίο οι υπόλοιποι δεν έχουν άποψη.

Και αυτή είναι η θεμελιώδης θέση όλου αυτού του νήματος. Το να αποκτήσει κανείς παιδί είναι, σε τελευταία ανάλυση, μια ελεύθερη και προσωπική απόφαση του καθενός, αλλά το να δημιουργηθούν οι συνθήκες ώστε αυτή η απόφαση να είναι εφικτή και να θεωρείται θεμιτή, να ενθαρρύνεται και να στηρίζεται, είναι συλλογικό καθήκον και ζήτημα πρώτης τάξης για το Κράτος, γιατί μια χώρα που σταματά να κάνει παιδιά σταματά να έχει μέλλον. Το Ισραήλ αποδεικνύει ότι μια εξαιρετικά πλούσια και σύγχρονη χώρα μπορεί ακόμα να επιλέξει τη ζωή.

Συνιστώμενη βιβλιογραφία: 

– Κέντρο Taub για Μελέτες Κοινωνικής Πολιτικής στο Ισραήλ, «Η Εξαιρετική Γονιμότητα του Ισραήλ» (πληροφορίες από τον A. Weinreb), Ιερουσαλήμ, 2022. – Okun, Barbara S., «Έρευνα για την απροσδόκητα υψηλή γονιμότητα των κοσμικών, ιθαγενών Εβραίων στο Ισραήλ», Population Studies, 70(2), 2016. Πρόσθετη βιβλιογραφία: – Della Pergola, Sergio, «Εβραϊκός Πληθυσμός και Ταυτότητα: Έννοια και Πραγματικότητα», Springer, 2017. – Rosenberg-Friedman, Lilach, «Ο Ντέιβιντ Μπεν-Γκουριόν και η «Δημογραφική Απειλή»…

ΖΗΝΩΝ ΠΑΠΑΖΑΧΟΣ